Từ ngàn xưa dân tộc Việt Nam luôn ghi nhớ và tôn kính đối với các vị Anh hùng có công với nước. Lòng tôn kính đó thường được biểu hiện qua các lời kể, truyền thuyết, thần thoại, ca dao, dân ca, lập đền miếu tưởng niệm.
Đối với huyện Châu Phú, tỉnh An Giang chúng ai cũng biết một có một vị Anh hùng dân tộc có thành tích trong buổi đầu kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, được nhân dân tôn kính lập đền thờ, đó là chính là Quản cơ Trần Văn Thành.
Theo lời kể Quản cơ Trần Văn Thành quê ở ấp Bình Phú (Cồn Nhỏ), làng Bình Thạnh Đông, Tổng An Lương, quận Châu Phú Hạ, tỉnh Châu Đốc (nay thuộc xã Phú Bình, huyện Phú Tân, tỉnh An Giang). Ông sinh vào thời vua Gia Long, trong một gia đình trung nông. Năm 1840, ông Trần Văn Thành gia nhập quân đội dưới triều vua Minh Mạng, ông đã tham gia đánh dẹp quân Xiêm và Chân Lạp quấy rối ở biên giới An Giang. Nhờ có võ nghệ cao cường ông được phong Suất đội chỉ huy 50 binh sĩ. Đến năm 1845, sau khi dẹp được quân Xiêm và Chân Lạp, do lập nhiều chiến công, ông được phong từ Suất đội lên Chánh Quản cơ, chỉ huy 500 binh lính đóng tại Châu Đốc.
Qua năm 1846, tình hình biên giới yên ổn, vua Tự Đức cho Quản cơ Trần Văn Thành và một số binh sĩ giải ngũ theo chính sách “Ngụ binh ư nông”. Ông được vua ban thưởng nhiều cơ phẩm và viết chiếu khen thưởng bốn chữ “Quản cơ tinh binh” nhằm ghi nhận tài năng và những cống hiến của ông. Quản cơ Trần Văn Thành về quê nhà Bình Thạnh Đông giúp dân tăng gia sản xuất.
Năm 1849, Ông quy y theo đạo Bửu Sơn Kỳ Hương của Đức Phật Thầy Tây An (Đoàn Minh Huyên), để học phật - tu nhân. Với tài năng và đức độ ông đã nhanh chóng trở thành chức sắc có uy tín trong đạo Bửu Sơn Kỳ Hương. Ông được Đức Phật Thầy Tây an tin tưởng giao cho nhiều nhiệm vụ quan trọng, nhất là việc đi cắm 04 cây thẻ xung quanh vùng Thất Sơn với mục đích xác lập ranh giới khai hoang, lập làng theo chủ trương của triều đình Nhà Nguyễn.
Năm 1851, theo chính sách khai hoang của triều đình Nhà Nguyễn, Quản cơ Trần Văn Thành được Đức Phật Thầy Tây an giao trách nhiệm lãnh đạo nhóm tín đồ đạo Bửu Sơn Kỳ Hương vào vùng Láng Linh - Bảy Thưa khai hoang lập làng vì Quản Cơ Trần Văn Thành hiểu rất rõ địa hình, địa vật ở đây. Láng Linh lúc bấy giờ là một vùng rộng lớn, rừng rậm, rất nhiều cây Bảy Thưa, cây tràm, lau sậy, cỏ dại mọc um tùm, không có kinh rạch, việc đi lại vô cùng khó khăn, phức tạp, chỉ đi lại bằng đường mòn với địa thế phức tạ. Ông cùng vợ là bà Nguyễn Thị Thạnh đã vận động binh lính của mình và kêu gọi lưu dân theo ông vào vùng đất Láng Linh để khai hoang, lập làng. Hiện nay di tích còn lại là miễu “Bửu Hương Các” và “Trại ruộng bà Nguyễn Thị Thạnh”. Đến năm 2004, nhân dân trong vùng đã trùng tu lại miếu Bửu Hương Các, trại ruộng bà Nguyễn Thị Thạnh và đề 04 câu thơ để tỏ lòng tri ân các bậc tiền nhân và bà Nguyễn Thị Thạnh.
“Xưa Bà dựng trại dạy khai hoang,
Nay dân lập miếu để ghi ân,
Trung hậu đảm đang trang liệt nữ,
Anh hùng bất khuất sử lưu danh”.
Vào năm 1858, thực dân Pháp đã nổ tiếng súng đầu tiên ở Đà Nẵng tiến hành cuộc chiến tranh xâm lược nước ta. Đến 09 năm sau, ngày 22-6-1867, Pháp mới chiếm được tỉnh An Giang. Nằm trong hoàn cảnh chung trong tỉnh An Giang, xã Thạnh Mỹ Tây cũng chịu ách cai trị áp bức, bóc lột vô cùng khắc nghiệt của thực dân Pháp. Lợi dụng thế lực của Pháp, bọn phong kiến tay sai ra sức chiếm đất, thu tô làm cho người dân sôi sục, căm phẩn. Truyền thống yêu nước lúc bấy giờ đã thôi thúc nhân dân Thạnh Mỹ Tây tham gia các cuộc khởi nghĩa chống Pháp. Sau khi Pháp chiếm thành Châu Đốc, thì nhiều cuộc khởi nghĩa nổi lên chống xâm lược, trong đó tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa Bảy Thưa của Quản cơ Trần Văn Thành. Đây là cuộc khởi nghĩa có tính chất quyết liệt, quy mô và ý nghĩa lịch sử sâu sắc của nhân dân Châu Phú nói chung và nhân dân Thạnh Mỹ Tây nói riêng.
Khi thực dân Pháp chiếm tỉnh An Giang, Quản cơ Trần Văn Thành đã xây dựng căn cứ đồn Hàng Tràm tại ấp Bình Phú (Cồn Nhỏ), làng Bình Thạnh Đông, chiêu mộ binh lính cùng nhân dân tổ chức đánh Pháp, bắt giết tay sai, Việt gian… Sau đó tổ chức tấn công đồn Châu Đốc nơi Pháp đóng quân nhưng thất bại, Quản cơ Trần Văn Thành cùng binh lính và gia đình rút vào vùng Bảy Thưa, Láng Linh xây dựng căn cứ kháng chiến lâu dài.
Từ năm 1868, Quản cơ Trần Văn Thành đi các tỉnh Nam bộ tuyển mộ binh lính, xây dựng đồn trại, sản xuất, dự trữ lương thực, chế tạo vũ khí... Là một vị chỉ huy có uy tín trong đạo Bửu Sơn Kỳ Hương, nên đông đảo tín đồ và nhiều nghĩa sĩ yêu nước theo ông, đã giúp ông nhanh chóng tập hợp lực lượng nghĩa binh ngày càng đông. Tổng chỉ huy được đặt tại trung tâm Bảy Thưa là đồn Hưng Trung (xã Đào Hữu Cảnh ngày nay), đây là một khu đất gò cao, có đường tiến, thoái an toàn vì trước mặt có sông Hậu, phía sau có dãy núi Thất Sơn. Xung quanh đồn Hưng Trung còn có các đồn Cái Môn, đồn Sơn Trung, đồn Giồng Nghệ, đồn Hờ và trạm tháp canh Ông Tà để kiểm soát. Cách bố trí các đồn của Quản cơ Trần Văn Thành đã hình thành một vành đai bao quanh vùng Láng Linh, cho thấy tính chất quan trọng của cuộc chiến đấu chống Pháp.
Những hoạt động của Quản cơ Trần Văn Thành dần dần bị Pháp phát hiện. Đến tháng 4 năm 1872, chủ tỉnh Long Xuyên Pếch (Emile Puech) cho người vào vùng Láng Linh theo dõi, điều tra. Căn cứ bị lộ, Quản cơ Trần Văn Thành tập hợp binh sĩ phất cờ khởi nghĩa chống Pháp, lấy danh hiệu là “Binh Gia Nghị”. Quản cơ Trần Văn Thành đã tổ chức cho Nghĩa binh liên tục tấn công vào những nơi quân Pháp chiếm đóng ở gần Bảy Thưa, dọc theo sông Hậu và rạch Mặc Cần Dưng (Cần Đăng, Châu Thành) làm cho lực lượng của Pháp nhiều trận bị tổn thất.
Trước sức tấn công liên tục của nghĩa binh Gia Nghị, để lấy lại thế chủ động, đồng thời chứng tỏ lực lượng quân sự hùng mạnh, tháng 6 năm 1872, quân Pháp mở cuộc tấn công vào căn cứ Bảy Thưa. Đầu tiên, quân Pháp tấn công đồn Giồng Nghệ, nghĩa binh Gia Nghị đã chiến đấu kiên cường, nhưng do lực lượng ít nên chỉ sau một ngày giao chiến nghĩa binh đã chủ động rút lui, Pháp cho quân chiếm đóng đồn Giồng Nghệ, nhưng do thiên nhiên khắc nghiệt, lính Pháp bị bệnh nhiều, tiến quân thì sợ phục kích. Cuối cùng chỉ sau nửa tháng chiếm đóng quân Pháp buộc phải rút lui khỏi đồn Giồng Nghệ, nghĩa binh Gia Nghị đã chiếm lại và tiếp tục làm chủ khu vực tại đây.
Nhận thấy quân sự không dễ dàng đánh bại được Quản cơ Trần Văn Thành và nghĩa binh, tháng 01 năm 1873, Pháp thay đổi chiến thuật, tìm cách chiêu dụ Quản cơ Trần Văn Thành và nghĩa binh ra hàng với chiêu bài sẽ trọng thưởng. Nhưng danh vọng và giàu sang không thể làm lung lay được ý chí của Quản cơ Trần Văn Thành. Ông đã làm hai câu thơ để nói lên ý chí khẳng khái của mình:
“Thà thua xuống láng, xuống bưng,
Kéo ra đầu giặc lỗi chưng quân thần”
Không mua chuộc được Quản cơ Trần Văn Thành, ngày 19 tháng 3 năm 1873, có sự hướng dẫn của tên Việt gian Trần Bá Tường và Phó Quản Hiến, Pháp đã huy động lực lượng binh lính do chủ tỉnh Long Xuyên Pếch (Emile Puech) chỉ huy, có đại úy Guy-dông (Guyon) làm trợ lý, mở cuộc tấn công vào căn cứ Bảy Thưa.
Từ Long Xuyên, Pháp dùng tàu chiến đi vào rạch Mặc Cần Dưng tấn công đồn Giồng Nghệ. Trước sức ép quân sự mạnh, chỉ sau một ngày chiến đấu, nghĩa binh phải rút lui vào đồn Sơn Trung. Thừa thắng, Pháp tiến quân đánh đồn Sơn Trung, nghĩa binh chiến đấu quyết liệt với tinh thần dũng cảm, gan dạ làm cho địch nhiều phen khiếp vía, nhưng do lực lượng địch quá mạnh nên cuối cùng đồn Sơn Trung thất thủ. Nghĩa binh bị thiệt hại nặng, ông Trần Văn Chái, con trai thứ tư của Quản cơ Trần Văn Thành bị thương, bị Pháp bắt và dùng vật chất chiêu dụ, nhưng ông kiên quyết không đầu hàng và sau đó ông Trần Văn Chái đã tự sát trong ngục ở Châu Đốc để giữ tròn khí tiết.
Ngày 20 tháng 3 năm 1873 (nhằm ngày 22 tháng 2 âm lịch), quân Pháp tập trung toàn bộ lực lượng tấn công vào đồn Hưng Trung, nơi Quản cơ Trần Văn Thành chỉ huy kháng chiến. Biết nghĩa binh không thể chống lại trước sức tấn công của quân Pháp, Quản cơ Trần Văn Thành đã ra lệnh cho những người đau yếu và rút một số nghĩa binh ra khỏi căn cứ.
Cuộc chiến đấu ở đồn Hưng Trung diễn ra vô cùng ác liệt, từ sáng đến tối. Nhưng do hỏa lực địch rất mạnh nên nhiều nghĩa binh trong đồn Hưng Trung hy sinh và bị thương. Mặc dù nghĩa binh đã chiến đấu kiên cường, nhưng đến khuya hôm đó đồn Hưng Trung thất thủ, cuộc khởi nghĩa Bảy Thưa thất bại
Cuộc khởi nghĩa Bảy Thưa của Quản cơ Trần Văn Thành và nghĩa binh Gia Nghị là cuộc khởi nghĩa có tính chất quyết liệt, quy mô lớn và ý nghĩa lịch sử sâu sắc của Nhân dân huyện Châu Phú cho đến ngày nay.
Kế thừa truyền thống yêu nước của Quản cơ Trần Văn Thành, Nhân dân xã Thạnh Mỹ Tây đã đứng lên chống giặc ngoại xâm dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ huyện Châu Phú. Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cứu nước, lớp lớp những người con ưu tú của quê hương Thạnh Mỹ Tây đã kiên cường bất khuất vượt qua muôn ngàn gian khổ, không sợ hy sinh đã góp phần vào sự nghiệp giải phóng dân tộc thống nhất đất nước.
Sau ngày Miền Nam hoàn toàn giải phóng (30/4/1975) đền thờ Quản cơ Trần Văn Thành hằng năm đều được Đảng, Nhà nước và Nhân dân trùng tu, nâng cấp tồn tại cho đến ngày nay. Từ những giá trị lịch sử quý báu, đền thờ Quản cơ Trần Văn Thành vinh dự được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia theo Quyết định số 235/VH-QĐ, ngày 12/12/1986. Đặc biệt từ năm 2003 đến nay UBND huyện Châu Phú long trọng tổ chức Lễ hội Văn hoá truyền thống hàng năm, ý nghĩa của lễ hội nhằm ôn lại công lao to lớn sự hy sinh dũng cảm của Quản cơ Trần Văn Thành và nghĩa binh Gia Nghị. Về phần hội được mở rộng, địa phương tổ chức hình thức sân khấu hóa, loại hình mới sinh động và hấp dẫn, ngoài ra còn tổ chức triển lãm chuyên đề, các hoạt động hội thi hội diễn, văn hóa thể dục thể thao sôi nổi hào hứng, các trò chơi dân gian theo phong tục truyền thống, văn nghệ phong phú hấp dẫn phục vụ khách tham quan, thu hút hàng vạn lượt người trong và ngoài tỉnh đến tham quan, lễ bái, tôn vinh, ghi nhớ công lao to lớn của Quản cơ Trần Văn Thành và của nghĩa binh Gia Nghị trong đấu tranh giành độc lập.
Ngày 19 tháng 10 năm 2020, UBND huyện Châu Phú đã tổ chức hội thảo lấy ý kiến của Nhân dân và Hội đồng nghệ thuật chọn mẫu phác thảo hình tượng Quản cơ Trần Văn Thành để xây dựng trong khuôn viên đền thờ Quản cơ Trần Văn Thành, nhằm thể hiện tấm lòng thành kính, tri ân công đức đối với bậc tiền nhân. Đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy giá trị tín ngưỡng dân gian. Qua đó, giáo dục truyền thống yêu nước, đoàn kết, gắn bó cộng đồng trong bảo vệ và xây dựng đất nước ngày càng văn minh và phát triển.
Có thể khẳng định, Nhân dân xã Thạnh Mỹ Tây nói chung rất tự hào về những những chiến công oanh liệt, những tấm gương chiến đấu hy sinh anh dũng cho sự nghiệp cách mạng về Quản cơ Trần Văn Thành chống pháp hy sinh và cuộc khởi nghĩa Bảy thưa. Qua đó nâng cao lòng tự hào, tự tôn dân tộc, ý chí tự lực, tự cường, tuyệt đối tin tưởng vào đường lối chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, tích cực tham gia thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, chung tay xây dựng nông thôn mới, nông thôn mới nâng cao.
Đền thờ Quản cơ Trần Văn Thành là biểu hiện lịch sử hình thành vùng đất Thạnh Mỹ Tây, huyện Châu Phú của cư dân người việt thuở xưa đi mở đất, còn là nơi chứng kiến những thăng trầm lịch sử, gắn liền với quá trình lịch sử lập làng, nơi ghi dấu ấn oanh liệt cuộc khởi nghĩa vũ trang chống Pháp kiên cường của nghĩa binh Gia Nghị do Quản cơ Trần Văn Thành chỉ huy, là nơi nuôi chứa tiếp tế lực lượng cách mạng, góp thêm sức mạnh cho các cuộc kháng chiến giành độc lập, thắng lợi, thống nhất đất nước, rất xứng đáng để Cán bộ, Nhân dân xã Thạnh Mỹ Tây, huyện Châu Phú tôn kính giữ gìn, nhằm giáo dục truyền thống cho các thế hệ mai sau./.
Đỗ Thanh Phong - PGĐ Trung tâm Chính trị huyện
